अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा

कलाकार Kim Hongrok

Hongik University ललित कला महाविद्यालयाच्या चित्रकला विभागाचे पदवीधर

1985. 3. 14.

“हे अतिशय प्रभावी आणि सुंदर आहे.”

“हा आत काहीही नसलेला केवळ गुंडाळीचा कागद आहे; पण हिरे जोडून त्याला मूल्य दिल्यामुळे नवा अर्थ निर्माण होतो. कलाकृतीचा अर्थ शोधण्यासाठी तिच्याकडे जवळून पाहायला लावणारी ही एक जादूच आहे असे मला वाटते. माझी नजर त्यावरून हटत नाही.”

डिसेंबर 2013 मध्ये LA ART SHOW येथे कलाकार Kim Hongrok यांनी ‘अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: McDonald’s’ या मालिकेतील 18 कलाकृती सादर केल्या. टाकाऊ हॅम्बर्गरचे वेष्टन आणि हिरे यांची सांगड—सर्वांना परिचित असलेल्या हलक्या सामग्रीत वजनदार मूल्याची सामग्री जोडून—आपल्या सवयीच्या जाणिवेचे रूपांतर करण्याचा कलाकाराचा धाडसी हेतू व्यक्त करत होती.

कलाकृती तयार करण्याची पद्धत वस्तुनिष्ठ आणि वास्तववादी म्हणता येईल. कलाकार Kim Hongrok यांनी शुद्ध चित्रकलेपासून सुरुवात केली आणि अशा वस्तुनिष्ठ अभिव्यक्तीला प्राधान्य देणाऱ्या दिशेने त्यांची वाटचाल झाली.

वास्तववादी अभिव्यक्तिवाद: प्रश्न उपस्थित करून संवाद

कॅनव्हास चित्रकलेच्या चौकटीपलीकडे जाऊन वस्तुनिष्ठ परफॉर्मन्स, छायाचित्रण आणि माध्यमांद्वारे व्यक्तिनिष्ठ प्रेक्षकांशी संवाद साधणाऱ्या कोरियन समकालीन कलाकाराची ओळख.

Kim Hongrok यांचा जन्म मार्च 1985 मध्ये झाला. Whimoon High School येथून पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी 2005 मध्ये विशेष प्रवेश प्रक्रियेत प्रथम क्रमांक मिळवून Hongik University ललित कला महाविद्यालयाच्या चित्रकला विभागात प्रवेश घेतला. बालपणापासून शिकलेल्या बासरीमुळे नगरपालिकेच्या वाद्यवृंदात काम करण्याइतका अनुभव त्यांना होता; संगीत, सुलेखन आणि ललित कला अशा अनेक कलाक्षेत्रांत त्यांनी विलक्षण प्रतिभा दाखवली. संगीत आणि कला यांपैकी कलाच कलासाधनेचे माध्यम म्हणून निवडल्यानंतर त्यांनी FINE ART (चित्रकला) हा प्रमुख विषय घेतला.

कलाकार Kim Hongrok यांनी विद्यापीठात स्वतःला ‘विद्यार्थी’ म्हणवून घेण्यास नकार दिला. त्या चौकटीत स्वतःला बंदिस्त करण्यास त्यांनी नकार दिला होता. म्हणून त्यांनी स्वतःचे आर्ट स्टुडिओ उभारले आणि त्या काळात छायाचित्रण, व्हिडिओ, मॉडेलिंग, अभिनय इत्यादी क्षेत्रांत कार्यरत विविध कलाकारांशी सक्रिय संवाद साधला. विद्यापीठाबाहेर मिळालेल्या अनेक अनुभवांच्या आधारे सहाध्यायांशी विविध विषयांवर चर्चा करणे त्यांना आवडत असे, म्हणून त्यांना ‘प्राध्यापक’ हे टोपणनाव मिळाले. सहाध्यायांबरोबरच मार्गदर्शक प्राध्यापकांशीही ते सक्रिय वादविवाद करत. एका घटनेकडे पाहणाऱ्या विविध चर्चकांच्या व्यक्तिनिष्ठ भावना आणि दृष्टी त्यांना उत्साहित करत आणि सत्यासारखे एकच उत्तर शोधण्याच्या प्रयत्नाकडे नेत.

कलाकाराने एखाद्या घटनेबद्दलचा भाव किंवा अर्थ सुचवू नये; तो प्रेक्षकांनी स्वतःच्या अंतर्दृष्टीने शोधावा, असे Kim Hongrok यांना वाटत होते. म्हणून 2008 पासून, ललित कला महाविद्यालयाच्या दुसऱ्या वर्षात असताना, त्यांनी कलाकाराचा व्यक्तिनिष्ठ भाव किंवा लादलेला अर्थ कलाकृतीतून वगळला आणि ‘अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा’ या एकाच सलग विषयाखाली वस्तुनिष्ठ कलाकृती सादर करण्यास सुरुवात केली.

2008 मध्ये कलाकाराने A Clue to the Recovery of Authenticity : Brushing Teeth, म्हणजे ‘अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: दात घासणे’ नावाचा परफॉर्मन्स आणि छायाचित्रमालिका सादर केली. दात घासणे म्हणजे काय? दात घासण्याचा तुमच्यासाठी काय अर्थ आहे? आपण सर्वजण ते साहजिक मानून दात का घासतो? एका कृतीतून कलाकार असंख्य प्रश्न विचारतो. यावर आपण अनेक गोष्टींचा मागोवा घेऊन विचार करू शकतो: दात घासणे ही केवळ मुखस्वच्छतेची कृती आहे का? की त्यातून काही आत्मचिंतन साधता येते?

त्या वेळी कलाकाराचे म्हणणे होते की, अगदी जंगलातील आदिम जमातीही दात घासतात हे कळल्यावर त्यांना ही कृती स्वाभाविकपणे निर्माण झालेली जगभरातील समान भाषा आणि सर्वांत प्रभावी संवादमाध्यम वाटली. कलाकार कोणत्या ठिकाणी किंवा परिस्थितीत दात घासतो हे पाहिल्यास परफॉर्मन्सद्वारे तो नेमके काय वस्तुनिष्ठ करू इच्छितो हे अधिक स्पष्ट समजते.

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा:
Jongsik Choi

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Jongsik Choi /
Lamda प्रिंट, 2008, Hongrok kim

Jongsik Choi हे Hongik University चित्रकला विभागातून शिक्षण घेतलेले कलाकार असून 2008 मध्ये त्याच विद्यापीठात प्राध्यापक होते.

त्यांच्यासोबत त्यांच्या कलाकृतीसमोर दात घासत कलाकाराला काय संवाद साधायचा होता?

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: न्यूड ड्रॉइंग वर्ग

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: न्यूड ड्रॉइंग वर्ग / Lamda प्रिंट, 2008, Hongrok kim

वरील परफॉर्मन्स न्यूड ड्रॉइंगचा प्रात्यक्षिक वर्ग सुरू असताना घडला. न्यूड मॉडेल असलेल्या वर्गात कलाकाराने हा परफॉर्मन्स का केला?

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Megabox

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Megabox / Lamda प्रिंट, 2008, Hongrok kim

विशेषतः COEX मधील ‘Megabox’ येथे दात घासण्याचा परफॉर्मन्स काहीसा अनोळखी वाटू शकतो. कारण दात घासण्याची कृती सहसा खासगी जागेत किंवा स्नानगृहासारख्या ठरावीक ठिकाणी होते, तर Megabox हे सर्वांसाठी अत्यंत खुले सार्वजनिक ठिकाण आहे. COEX मधील Megabox हे चित्रपट या दृश्यकलेचे स्थान असून त्याचवेळी स्पष्टपणे व्यावसायिक सुविधा आहे. कला आणि व्यापाराच्या सीमारेषेवर उभे असलेले त्यांचे दात घासणे काय सूचित करते?

ठरावीक जागेबाहेर केलेले दात घासणे त्या कृतीकडेच नव्याने लक्ष वेधते, कलाकाराने दिलेले संवादमाध्यम नव्या प्रकारे स्वीकारायला लावते आणि ‘दात घासणे’ याची पुनर्व्याख्या करण्यास प्रवृत्त करते.

पुनर्प्राप्तीचा एक धागा
अस्सलपणा: Seok-cheon Hong

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Seok-cheon Hong /
Lamda प्रिंट, 2011, 120x120cm
Hongrok kim

तुम्हाला Seok-cheon Hong माहीत आहेत का? असल्यास, Seok-cheon Hong म्हणजे काय? त्यांचे महत्त्व काय? महत्त्व नसेल तर या कलाकृतीतून आपण त्यांचा विचार का करावा?

2000 मध्ये अचानक समलैंगिक असल्याचे जाहीर केल्यानंतर Seok-cheon Hong यांना सर्व प्रसारणांतून वगळण्यात आले आणि लोकांच्या टीकेमुळे त्यांना कठीण एकांतवास भोगावा लागला. काळ आणि परिस्थिती बदलत गेल्यावर माध्यमांनी पुन्हा त्यांच्यावर प्रकाश टाकला. 2011 मध्ये ते लोकप्रियता परत मिळवत असताना कलाकार Kim Hongrok त्यांना भेटले आणि त्यांना कलाकृतीचा विषय केले. 2000 मधील Seok-cheon Hong आणि 2011 मधील Seok-cheon Hong वेगवेगळे आहेत का? ते बदलले नसतील, तर 2000 आणि 2011 दरम्यान आपल्यात काय बदलले? 2024 मधील आपण पुन्हा कसे बदलत आहोत?

कॅनव्हासवरील तैलरंग, 120x120cm, 2010, Hongrok kim

या कलाकृतीमागे एक रंजक प्रसंग आहे. विद्यापीठात शिकताना Kim Hongrok यांनी चित्रकलेपेक्षा छायाचित्रण, परफॉर्मन्स आणि स्थापनेतून अभिव्यक्तीचे वैविध्य लवकर शोधायला सुरुवात केली होती, तर त्यांचे सहाध्यायी अजूनही रंग हातात घेऊन कॅनव्हाससमोर झगडत होते. Kim Hongrok यांनी चित्रकलेचा कधीही अवमान केला नव्हता, तरी काही सहाध्यायांनी “चित्र काढता येत नाही म्हणून तो छायाचित्रण आणि परफॉर्मन्स करतो” असे वैराने म्हटले. शब्दांनी भांडण्याऐवजी कलाकाराने मोठ्या कॅनव्हासवर एक ‘सुंदर रेखाटलेले’ चित्र रंगवून ठेवले आणि ‘अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा’ यावर पुन्हा चिंतन करण्यासाठी विविध अभिव्यक्तीपद्धतींचा शोध सुरू ठेवला.

लाकडी फळीवरील एग टेम्पेरा, 2004, Hongik University विशेष प्रवेश पोर्टफोलिओमधील एक कलाकृती, Hongrok kim

कॅनव्हासवरील तैलरंग, 2007, स्वचित्र, Hongrok kim

पहिले एकल प्रदर्शन—अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Raul Bussot

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Bussot, Raul / 5 दिवस, 24 तास, परफॉर्मन्स, 2013, Hongrok kim

‘अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Raul Bussot’ हे कलाकार Kim Hongrok यांचे पहिले एकल प्रदर्शन आहे. 35 वर्षांपूर्वी कम्युनिस्ट क्यूबातून एका कुटुंबाने तराफ्यावरून उदारमतवादी संयुक्त राज्यांकडे पलायन करून स्थलांतर केल्याच्या घटनेवर ते नव्याने प्रकाश टाकते.

2013 मध्ये Raul Bussot पाच वर्षांचे असताना, त्यांच्या वडिलांनी दोन मित्रांसह कुटुंबाला घेऊन क्यूबातून पळून जाण्याचे ठरवले. क्यूबाच्या तटरक्षक दलाच्या नजरेतून बचावण्यासाठी त्यांनी अंधाऱ्या मॅन्ग्रोव्ह जंगलात गुपचूप तराफा जोडला आणि एका गडद रात्री तो समुद्रात ढकलला. थंड समुद्राच्या मध्यभागी शरीर उबदार ठेवण्यासाठी सर्वजण एकमेकांना बिलगून बसले होते, असे Raul Bussot यांना आठवते. लहान असताना त्यांना सर्वांत जास्त आशा होती की, अमेरिकेत क्यूबासारखी वीज खंडित न होता हवे तेवढे दूरचित्रवाणीवरील कार्टून पाहता येईल. पण निघाल्यानंतर थोड्याच वेळात मुसळधार वादळ आले; जोरदार वाऱ्याने त्यांना ढकलले आणि ठिकाण माहीत नसताना अनेक दिवस समुद्रात भरकटावे लागले. क्यूबा सोडल्याच्या पाचव्या दिवशी अन्न कमी होत असताना त्यांना दूरवर एक प्रकाश दिसला; अखेरीस U.S. Coast Guard ने त्यांना शोधून वाचवले. 20 वर्षांनंतर कलाकार Kim Hongrok यांनी Raul यांची भेट घेऊन त्या पाच दिवसांच्या अनुभवाची पुनर्निर्मिती केली आणि ‘अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Raul Bussot’ या नावाने त्याचा पुनर्शोध घेतला.

कलाकाराने Raul यांच्या वडिलांनी बनवलेल्या तराफ्याइतक्याच आकाराचा आणि त्याच स्वरूपाचा तराफा कलाकृती म्हणून तयार करून गॅलरीत बसवला. त्यांनी पाच दिवस शिडाच्या तराफ्यावर खाणे, झोपणे आणि राहणे केले. त्यांचे अन्न 2013 मध्ये Raul कुटुंबाकडे असलेल्या त्याच वस्तू—Spam, चॉकलेट आणि पाणी—इतकेच होते.

कलाकाराने या कलाकृतीतून 20 वर्षांपूर्वीचा अनुभव प्रेक्षकांशी अत्यंत सक्रियपणे वाटला. या पद्धतीने प्रेक्षकांशी परस्परसंवाद हा परफॉर्मन्सचाच मोठा भाग बनला.

U.S.A Coast Guard यांनी चित्रित केलेले / Palm Beach, Key West, USA / 00:06:50 / 1993

या कलाकृतीचा काळ आणि स्थळही अर्थपूर्ण आहे. अमेरिका आणि क्यूबाचे पूर्वीचे संबंध दक्षिण कोरिया आणि उत्तर कोरियाच्या संबंधांशी काही साधर्म्य दाखवतात. या प्रदर्शनातील Bussot कुटुंबाची कथा क्यूबन निर्वासितांच्या अनेक कथांपैकी एक असली, तरी या संबंधांमुळे ती निर्वासितांचा सार्वत्रिक अनुभव बनते.

Lamda प्रिंट, 2011, 40x50cm, Hongrok kim

अनेक लोकांनी प्रदर्शनाला भेट दिली. त्या काळाची कथा वाचताना काहींच्या डोळ्यांत अश्रू आले, तर काहींनी तराफ्यावर चढून छायाचित्रे काढली. काहींना त्या दिवसांविषयी दीर्घकाळ ऐकून सखोल संवाद साधायचा होता.

कलाकार आणि Raul यांनी पाच दिवस तराफ्यावर खाऊन आणि झोपून घालवले. Raul कुटुंबाकडे तेव्हा असलेले Spam, चॉकलेट आणि पाणी एवढेच त्यांचे अन्न होते आणि ते पुरेसे नव्हते. म्हणून दोघांनी प्रदर्शनगृहात ते अत्यंत थोडेथोडे वाटून पाच दिवस काढले.

समुद्रात भरकटलेल्या या क्यूबन कुटुंबाचा जीव थोडक्यात वाचला, जेव्हा U.S. Coast Guard ने त्यांना वाचवले. अमेरिकेच्या भूमीवर पोहोचल्यानंतर त्यांनी खाल्लेले पहिले अन्न हे भांडवलशाहीचे प्रतीक मानले जाणारे McDonald’s होते, असे सांगितले जाते.

पाच दिवसांच्या समुद्री भरकटण्याच्या परफॉर्मन्सनंतर McDonald’s हॅम्बर्गर खाताना Kim Hongrok आणि Raul Bussot

प्रदर्शनाच्या शेवटच्या दिवशी स्वागतासारखे अभिनंदन करणारे ‘उदारमतवादी’ Seoul महापौर Oh Se-hoon आणि त्यांचे कुटुंब

प्रदर्शनाला भेट देणारे गायक Choi Siwon

McDonald’s बहुतेक अशा देशांत फ्रँचायझी चालवते, जिथे उदारमतवाद आणि भांडवलशाहीची मुळे घट्ट आहेत. Kim Hongrok यांना पहिल्या प्रदर्शनातून उदारमतवादाचा एकत्रित विचार करायचा होता, तर दुसरे प्रदर्शन त्यांनी अमेरिकेत प्रथम खाल्लेल्या McDonald’s पासून स्वाभाविकपणे ‘भांडवलशाही’च्या कथेकडे जाते.

दुसरे एकल प्रदर्शन—अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: McDonald’s

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: McDonald’s / मिश्र माध्यम, 2013, Hongrok kim

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा; Chicago, America / मिश्र माध्यम, 2013, Hongrok kim

अमेरिकेतील प्रसिद्ध फ्रँचायझी McDonald’s चे हॅम्बर्गर वेष्टन आणि हिरे—दोन्ही भांडवलशाहीचे प्रतीक आहेत. आतील पदार्थ वापरल्यानंतर वेष्टन कचरा होते; पण त्यावर महागडे हिरे जोडून कलाकाराने आपण गृहीत धरलेल्या उदारमतवाद आणि भांडवलशाहीकडे पुन्हा पाहण्यास व त्यात रस घेण्यास प्रवृत्त केले.

भूतकाळात जीव धोक्यात घालून क्यूबातून आलेल्या लोकांना प्रथम अनुभवायला मिळालेला उदारमतवाद आणि भांडवलशाही म्हणजे McDonald’s; ही कलाकृती आपल्याला त्याकडे आजच्या दृष्टीतून पाहू देते.

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा; Ho Chi Minh / मिश्र माध्यम, 2013, Hongrok kim

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा; Buenos Aires, Argentina / मिश्र माध्यम, 2013, Hongrok kim

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: McDonald’s / मिश्र माध्यम, 2013, Hongrok kim

जगभरातील अनेकांच्या मदतीने कलाकाराने 20 देशांतील McDonald’s हॅम्बर्गरची वेष्टने गोळा केली आणि त्यावर हिरे जोडून 30 कलाकृती तयार केल्या. ही मालिका देशातच नव्हे तर LA ART SHOW येथेही प्रदर्शित झाली, ज्यामुळे जगभरातील अधिक लोकांना ‘अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: McDonald’s’ यावर विचार करता आला.

प्रदर्शनाला भेट देणारे गायक Choi Siwon

जगभरातील हॅम्बर्गरची वेष्टने गोळा करण्यासाठी कलाकाराने विविध देशांतील कोरियन दूतावासांशी संपर्क साधला. त्याला मदत करण्यासाठी गायक Choi Siwon यांनी चाहत्यांना ही बातमी सांगितली आणि जगभरातील चाहत्यांनी वेष्टने गोळा करून पाठवली. परदेशी कार्यक्रमांवर असलेल्या प्रसिद्ध व्यक्तींनीही सहभाग घेतला, त्यामुळे अनेक देशांतील वेष्टने मिळाली.

या जागतिक प्रसिद्ध ब्रँडबद्दल आपल्याकडे पूर्वग्रह आणि ठोकताळे असतील. म्हणून बहुतेकांना McDonald’s ची वेष्टने वापरण्यामागचा हेतू साधारण समजला, तरी एका कोरियन कलाकाराने ‘McDonald’s’ ला इतके मूल्य देऊन कलासाधना का केली हे समजण्यासाठी ऐतिहासिक-सामाजिक पार्श्वभूमी आणि विचारसरणींचा संघर्ष अशा अनेक बाजूंचा विचार करावा लागतो. अमेरिकेत McDonald’s म्हणजे काय? कोरियात? McDonald’s नसलेल्या इराण किंवा उत्तर कोरियातील लोकांसाठी? तेही McDonald’s चा विचार करतात का?

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: McDonald’s / मिश्र माध्यम, 2013, Hongrok kim

भूतकाळात परदेशी कलाकारांनी भांडवलशाहीवर टीका करण्यासाठी ‘McDonald’s’ चा वापर केला, पण Kim Hongrok यांनी भांडवलशाहीचे मूल्य सकारात्मक रीतीने नव्याने अधोरेखित करण्यासाठी वेष्टनांचा वापर केला. वेष्टने गोळा करताना अजूनही समाजवादी असलेल्या किंवा भांडवलशाहीची मुळे न रुजल्यामुळे आर्थिक स्तर कमी असलेल्या अनेक देशांकडून त्यांना ‘इथे McDonald’s नाही’ असे उत्तर मिळाले. आपण कधी टीकेचा विषय मानलेले McDonald’s फास्टफूड काही देशांत मिळतच नाही.

कलाकाराने दूरदृष्टीने स्वतःकडे पुन्हा पाहून भांडवलशाहीचे मूल्य सकारात्मकपणे नव्याने जाणण्याचा प्रयत्न केला.

तिसरे एकल प्रदर्शन—अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: लष्करी लैंगिक गुलामगिरी

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: लष्करी लैंगिक गुलामगिरी / चित्रपट, स्थापना, 2015, Hongrok kim

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Ok-seon Park

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Ok-seon Park / कापडावर प्रक्षेपण, 2015, Hongrok kim / 00:00:44

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Ok-seon Lee

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Ok-seon Lee / कापडावर प्रक्षेपण, 2015, Hongrok kim / 00:02:19

प्रत्येक कोरियन नागरिकाला ‘कम्फर्ट वुमन’ हा शब्द माहीत आहे. तथ्य अधिक वस्तुनिष्ठ आणि थेट समजून घेण्यासाठी कलाकार Kim Hongrok यांनी ‘लष्करी’, ‘लैंगिक’ आणि ‘गुलामगिरी’ या शब्दांचा वापर करून माध्यम प्रदर्शन भरवले.

तिसरे प्रदर्शन ‘अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: लष्करी लैंगिक गुलामगिरी’ हे दुसऱ्या महायुद्धाचा भाग असलेल्या आणि आजही जिवंत असलेल्या इतिहासातील बळी ‘जपानी लष्करी लैंगिक गुलामगिरी’ला धागा मानून ‘साम्राज्यवाद’ावर बोलू पाहते.

‘अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: लष्करी लैंगिक गुलामगिरी’ या कलाकृतीत दुसऱ्या महायुद्धात जपानी सैन्याच्या लैंगिक गुलामगिरीमुळे त्रासलेल्या कोरियन आजींच्या प्रतिमा 2m उंच आणि 3m रुंद पांढऱ्या कापडाच्या स्थापनेवर प्रक्षेपित केल्या आहेत. कलाकृती तयार करताना त्यांनी कलाकाराला ‘तुम्ही पत्रकार आहात का?’ किंवा ‘आमचे अंत्यसंस्काराचे छायाचित्र घ्यायला आला आहात का?’ असे विचारले. कलाकृती बनवायची आहे हे ऐकल्यावर काहींनी घाईने केस नीट विंचरले, तर काही चांगले कपडे घालायला खोलीत गेल्या. ‘आमच्यात रस घेतल्याबद्दल धन्यवाद’ म्हणत त्यांनी कलाकाराशी उबदार नजर मिळवली आणि शांत हसत चित्रणात भाग घेतला. म्हणूनच कदाचित हिंसक शीर्षकाच्या उलट सहभागींचे चेहरे शांत आणि प्रेमळ होते. बळी म्हणजे सतत भीती आणि संतापात जगणारी व्यक्तीच असे नाही. माध्यमांतील ‘बळीसारख्या’ प्रतिमेच्या चौकटीपेक्षा कलाकृतीतील त्या आज आपल्याबरोबर जगणाऱ्या Ok-seon Park, Kun-ja Kim, Il-chool Kang, Soon-ok Kim आणि Ok-seon Lee होत्या.

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Il-chool Kang

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Il-chool Kang / कापडावर प्रक्षेपण, 2015, Hongrok kim / 00:03:45

चित्रपटातील आजी कोणतीही पार्श्वभूमी नसलेल्या जागेत बसून प्रेक्षकांकडे शांतपणे पाहतात; त्या कोणतेही शब्द, चेहऱ्यावरील भाव किंवा ठरावीक भावना व्यक्त करणारी खूण करत नाहीत. ‘समकालीन कलेतून इतिहासाची नोंद’ या कलाकाराच्या हेतूला अनुरूप असे हे वस्तुनिष्ठ चित्रण आहे. प्रेक्षकांना त्यांच्याशी नजर मिळवता यावी अशी रचना समकालीन कलेची ‘काळाचे प्रतिबिंब आणि सहभाग’ ही भूमिका दाखवते.

कलाकृतीतून दिवंगत Kun-ja Kim यांना भेटणारा प्रेक्षक

चित्रणावेळी आजी ज्या खुर्चीवर बसल्या होत्या तीच खुर्ची कलाकाराने प्रदर्शनात त्यांच्या समोर ठेवली. त्या काही बोलत नाहीत; पण प्रेक्षकांशी नजर मिळवून त्या कोणत्याही भाषेपेक्षा समजायला सोपे, तरीही गहन असे शब्द व्यक्त करतात.

23 जुलै 2017 रोजी प्रदर्शनात सहभागी झालेल्या Kun-ja Kim यांचे वयाच्या 91व्या वर्षी निधन झाले. वयाच्या 16व्या वर्षी त्यांचे अपहरण करून चीनमधील ‘कम्फर्ट स्टेशन’मध्ये नेण्यात आले आणि त्यांनी यातना भोगल्या. त्यानंतर त्यांनी जपानच्या युद्धगुन्ह्यांची साक्ष देणे आणि देणग्यांद्वारे इतरांना मदत करणे यासाठी आयुष्य वाहिले. त्या दर बुधवारी निदर्शनात जाऊन अनुभवलेल्या यातनांची साक्ष देत आणि U.S. Congress मधील जपानी लष्करी ‘कम्फर्ट वुमन’ सुनावणीतही त्यांनी साक्ष दिली. आयुष्यभराची सर्व संपत्ती शिष्यवृत्ती संस्थेला दिल्यामुळे सुमारे 250 विद्यार्थ्यांना त्यांच्या निधीचा लाभ झाला. कलाकृतीच्या चित्रणावेळी छातीवर राष्ट्रपतीपदक अभिमानाने लावून हसतानाचे त्यांचे छायाचित्र कलाकाराकडे आहे.

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Kun-ja Kim

अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Kun-ja Kim / कापडावर प्रक्षेपण, 2015, Hongrok kim / 00:04:21

‘साम्राज्यवाद’ाच्या बळी असलेल्या आजींच्या प्रतिमांतून ही कलाकृती साम्राज्यवादाचे परीक्षण करण्याची संधी देते आणि इतिहासातील असंख्य वेदना विसरून जगणाऱ्या स्वतःकडे पाहायला लावते. त्यांच्या अखेरच्या आयुष्यात सोबत असलेल्या आपल्यालाच नव्हे तर पुढच्या पिढ्यांनाही ती काळ-स्थळापलीकडील भेटीची संधी देते. म्हणून त्यांचा सहभाग हा ‘लष्करी लैंगिक गुलामगिरी’चा इतिहास पुन्हा घडू नये म्हणून भूत, वर्तमान आणि भविष्य पुनर्स्थापित करण्याच्या प्रामाणिक प्रयत्नाचा परिणाम आहे. याच ठिकाणी कलाकृती अस्सलपणा आणि चिरस्थायित्व मिळवते.

जगण्याची अनेक कारणे असतील; पण जीवनाला ‘जाणीव मिळवण्याची प्रक्रिया’ म्हणता येईल. कलाकाराला कलाकृतीतून जाणीव मिळते. कलाकारासाठी कलाकृती म्हणजे पूर्णपणे तल्लीन व्हायची गोष्ट, आयुष्यभर शोधून व्यक्त करायचे नियतीसारखे कार्य आणि स्वतः जीवन. तरी कलाकारही सामान्य माणसे आहेत; नियतीसारख्या कलानिर्मितीचा स्वतःसाठी काय अर्थ आहे, त्यातून कोणती जाणीव मिळते, अखेरीस कलाकृती का निर्माण करावी—अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी ते सतत झगडतात.

कलाकार Kim Hongrok यांच्या कलाकृती प्रेक्षकांवर कोणताही संदेश लादू इच्छित नाहीत.

रंगांचे स्वर, कलाकाराने हेतुपूर्वक दिलेला कुंचल्याचा पोत आणि विविध चित्रभाषा कलाकाराचे अंतरंग थेट बाळगतात; त्यामुळे त्या प्रेक्षकात भावना व सहानुभूती जागवतात. हे टाळण्यासाठी Kim Hongrok कमीत कमी हस्तक्षेप आणि वस्तुनिष्ठ अभिव्यक्तीने व्यक्तिनिष्ठ प्रेक्षकांसमोर कलाकृती मांडण्याचा मार्ग शोधत आहेत.

Kim Hongrok यांच्यासाठी कलाकृती म्हणजे प्रेक्षकापुढे ‘अस्सलपणा’ हा प्रश्न ठेवताना वापरलेला ‘कलात्मक अभिव्यक्ती असलेला एक धागा’. सर्व शीर्षकांतील ‘पुनर्प्राप्ती’ हा शब्द सतत बदलणाऱ्या, परिभाषित न करता येणाऱ्या अवस्थेत पूर्णतः सारापर्यंत पोहोचता येत नसले तरी त्याच्या जवळ जाण्याच्या प्रयत्नाला सूचित करतो.

दुसऱ्या शब्दांत ‘Authenticity’ To communicate with the audience whatम्हणजे काय याबद्दल प्रेक्षकांशी संवाद साधण्यासाठी ‘Dancho’ By throwing outदिला जातो, जेणेकरून प्रत्येकाने स्वतःच्या अंतर्दृष्टीने जाणीव मिळवून पुन्हा ‘पुनर्प्राप्ती’करण्याचा संघर्ष सुरू ठेवावा.